Andreas Austlids Lesebok for folkeskulen - eit lesebokprogram blir realisert

Avhandlinga Livshistorier på landsmål. Andreas Austlids Lesebok for folkeskulen – eit lesebokprogram blir realisert handlar om den fyrste leseboka på landsmål som kom i tre bind i tida 1902 – 1906. Mest som ei moderne form for sjølvbiografisk iscenesetjing hentar Austlid mykje av stoffet sitt frå livet til vanlege folk, i tillegg til boklege og skriftlege kjelder. Han går ut i aviser og ber folk sende inn sine livshistorier – opplevingar som har gjort eit varig inntrykk. Austlids grunngjeving byggjer på eit grundtvigiansk syn på kva for tekstar elevane burde lesa.

Leseboka er ulik andre lesebøker i samtida pga. dei personlege livshistoriene. Til og med i ein nordisk samanheng skil verket seg ut.

Det blir sagt at Nordahl Rolfsens lesebok er det verket som er lese av flest nordmenn, bortsett frå Bibelen. Austlids lesebok kan slik sett ikkje måle seg med Rolfsen, men den er eit markant og annleis landsmålsalternativ, og blir trykt i eit fyrsteopplag på 30 000. Austlid når ut til mange norske klasserom og legg eit viktig grunnlag for det nynorske kulturfellesskapet. Leseverket seier mykje om innhaldet i norsk nasjonsbygging, ikkje berre innafor nynorskverda, men allment i norsk kulturhistorie.

Sveinung Nordstoga er dosent i norskdidaktikk ved Høgskolen i Telemark, Institutt for lærarutdanningsfag, studiestad Notodden. Han har skrive fleire artiklar om fagdidaktiske og litterære emne, og har gjeve ut bøkene Litteraturhistorie og L97. Ei fagdidaktisk innføring (1998) og Inn i norskfaget. Om faget, debatten og didaktikken (2003).


Innhald

I Innleiing 10

1 Andreas Austlid (1851-1926) . 10

2 Den usynlege teksten 10

3 Mål 12

4 Perspektiv 13

5 Framgangsmåte . 13

Lesebokprogrammet 13

Lesebokprogrammet og det kulturnasjonale 14

Utgjeving og resepsjon . 14

Lesebokteksten: Livshistorier 15

Redigeringshistoria. 16

Leseboka i relieff. 16

Val av kjelder 17

6 Lesebokforsking – eit oversyn . 20

7 Forsking på Andreas Austlids lesebøker 22

8 Bakteppe 26

Lesekultur og leseopplæring – ein historisk bakgrunn 26

” at indlede de naturlige Safter i hele Legemet” 29

Planverk og rammer 31

Lesebøker på landsmål før Austlid. 33


II Lesebokprogram 35

1 Liv og virke 35

Barndom og oppvekst 35

Skulen og lesing 40

Opprør og oppbrot 45

Møtet med Christopher Bruun: Folkehøgskuletida i Sel 1869-1871 . 46

Friskulelærar i Lom 1872-1873, 1875-1879 47

Opphald i Danmark 1879-1881 56

Tida i Hardanger 1882-1898: ny abc og den fyrste leseboka 59

Hardingbonde, fruktdyrkar og eit sårt farvel 66

Møre folkehøgskule 1899-1908 69

Ein folkelærar 71

Folkehøgskulearbeid i Gudbrandsdalen 1913-1920. 73

Redigeringsarbeid og det fjerde bindet 1908-1926 74

Samanfatning og konklusjon . 76

2 Programtekstane 77


Oppropet i Fedraheimen 16.1.1886 77

Etterordet i Lesebok fyr born (1889) . 80

Den 17de Mai 10.2.1894 . 81

Den 17de Mai 5.12.1898 83

Førordet til bind 1 av Lesebok for folkeskulen 84

Programtekstar – ei samla vurdering . 85

3 Litteratursyn . 86

”Soga um Lars Flug” og ”Fanten og kjærringen” – to døme . 86

Bonden, bibelen og kulturen (1925) 89

Uviljen mot brandesianarane . 91

Litterære preferansar og vurderingar . 92

Ny litterær orientering? 97

”… aa narra folk til aa læ av sin eigen jaaleskap”. 98

Konklusjon 99

4 Synet på historia, nasjonen og målet 100

Tre døme. 100

Historiesynet til Ludvig Schrøder og Christopher Bruun 102

Den kløyvde kulturnasjonen Noreg? . 104

Konklusjon 106

5 Syn på pedagogikk 106

Opprøret 106

Kristen Kold 107

Rousseau, Pestalozzi, Spencer og Steiner – inspirasjonskjelder? . 108

Heim og skule. 111

Konklusjon 112

6 Den kristne orienteringa 113

7 Vurderingar og konklusjon 115



III Lesebokprogrammet og norsk kulturnasjonalisme 116

1 Nasjon og nasjonalitet . 116

2 Ein ”allmenn” norsk kulturnasjonalisme. 116

3 Den norske kulturnasjonalismen innafor landsmålsmiljøet 120

Ideologi og samfunn 120

Garborg: Den ny-norske Sprog- og Nationalitetsbevægelse (1877) 126

Grundtvigiansk syn på språk 129

Lesebokprogrammet og kulturnasjonalismen: ei samanfatning . 131

4 Ivar Aasen 131

Om danning, det rasjonelle og det anti-romantiske 131

Austlids syn på Aasens språklege arbeid 135

5 Perspektiv på nasjonalisme – ved Gellner og Anderson 136

6 Austlid og målrørsla 138

IV Lesebok for folkeskulen (1902-06) 140

1 ”Kva tid kjem leseboki? Tampen brenn !” Den lange vegen mot publisering 140

2 Verket 146

Bind 1 146


Bind 2 149

Bind 3 154

Konklusjon 157

3 Rasmus Flo og Vetle Vislie – medarbeidarar eller medutgjevarar?. 158

4 Resepsjon 162

Krav og forventingar 162

Austlids eiga vurdering . 164

Kritikken frå Karen Grude Koht 164

Meldingar i Norsk Skoletidende 166

Konklusjon 168

5 Livshistorier – teoretiske perspektiv . 168

Den sjølvbiografiske livshistoria 168

Det spesifikt narrative 172



V Tekstanalysar. Leseboktekst i høve til redigering, pedagogisk føremål og program. 174

1 Analytisk tilnærming 174

2 Utval 175

3 Barndom . 177

”Han Aamund” – analyse, redigering og pedagogisk føremål 177

”Den fyrste tolkniven min” – analyse, redigering og pedagogisk føremål 180

Tekstane i høve til programmet. 182

4 Husmann i bygda, herre på havet 183

”Torgeir Kniv” – analyse, redigering og pedagogisk føremål 183

”Sundre Norheim – analyse, redigering og pedagogisk føremål 188

”Ulabrand” – analyse og pedagogisk føremål 191

Tekstane i høve til programmet. 194

5 Frå jenteliv. 196

”Aa venta” – analyse og pedagogisk føremål 196

”Daa eg gjekk for presten” – analyse og pedagogisk føremål 198

”Ho Aaslaug” – analyse og pedagogisk føremål. 199

Tekstane i høve til programmet. 201

Eit kvinneperspektiv 202

6 Kvardagsetikk og kulturkamp . 203

Johannes Skar . 203

”Kjetil Kyrvestad” – analyse, redigering og pedagogisk føremål 204

”Den 17de mai” – analyse, redigering og pedagogisk føremål 208

”Henrik Wergeland” – analyse og pedagogisk føremål 210

Tekstane i høve til programmet. 213

7 Krig og stolte bønder 215

”Sinklar-ferdi” – analyse og pedagogisk føremål 215

”Sinklar-ferdi” – redigeringa. 219

Sinclair-tradisjonen i lærebøker 220

Segn og soge 221

”Sinklar-ferdi” i høve til programmet 222

”Svartfjell-folket” – analyse, redigering og pedagogisk føremål 224


”Svartfjell-folket” i høve til programmet 228

Samanfatning og konklusjon 228

8 Planting og pengar . 229

”Ein saamann” – analyse og pedagogisk føremål 229

”Jordbærkongen” – analyse og pedagogisk føremål 231

”Kva det kann verta ut av smaa-arbeid” – analyse og pedagogisk føremål . 233

Tekstane i høve til programmet . 234

”Jordbærkongen” og ”Kva det kann verta ut av smaa-arbeid” – konklusjon med eit blikk på to andre tekstar . 236

9 Om det mytiske Setesdal, skitne Napoli og reine New York . 237

”Skildringar fraa Italia” – analyse, redigering og pedagogisk føremål 237

”Skildringar fraa Italia” i høve til programmet 241

”Nybyggjarliv i Amerika” – analyse og redigering 242

”I Nyork” – analyse . 245

Det pedagogiske føremålet med dei to Homme-tekstane 245

Tekstane i høve til lesebokprogrammet 246

”Sæbyggjer og teler” – analyse og pedagogisk føremål 246

”Sæbyggjer og teler” i høve til programmet . 249

10 Dyr og fuglar, framandt og nært 250

”Me smaagutarne og fuglarne” – analyse og pedagogisk føremål 250

”Blakken hans Bjørn Bjaanes” – analyse og pedagogisk føremål 252

”Apar paa Java” og ”Ville hestar i Sudamerika” – analysar og vurderingar 253

Tekstane i høve til lesebokprogrammet 256

11 Frå faktisk heimstad til fiktivt univers 257

”Minne fraa gutedagarne” – analyse 257

”Minne fraa gutedagarne” – redigering 261

”Minne fraa gutedagarne” – pedagogisk føremål 264

”Minne fraa gutedagarne” i høve til programmet 265

Austlid og Løland: ei samanfatning 266

”Den bakvende visa” 267

Folkeeventyra ”Manndotteri og kjerringdotteri” og ”Dei tolv vildenderne” . 269

12 Bønder og samar 272

”Fjell-lapp og bonde” – analyse og pedagogisk føremål. 272

”Stabbe-Lars” – analyse 275

Tekstane i høve til programmet . 276

Framstilling av samar i lesebøker – nokre døme. 277

13 Tekstmaterialet – ein konklusjon 279

Tabell og kategoriar. 279

Tekstane i høve til programmet – ein konklusjon 283

Redigering og tilpassing – ein konklusjon . 284

Ei demokratisk lesebok . 285

Meir enn ei lesebok? 286



VI Lesebokhistorisk kontekst – eit blikk på Norden. 288

1 ”Statens läsebok” – ein bakgrunn for Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige . 288

Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige 289

LFF i høve til LFFS og NH . 290

”Gustaf Vasa och Dalkarlarne” – ein del av ei livshistorie 291

Konklusjon og samanfatning 292

2 Boken om vårt land (1875) 293

Konteksten. 293

Verket 294

Boken om vårt land vs. LFF 296

”Hemmet” i dialog med ”Heimen” . 296

Ein dronninglagnad og gåver frå kongen 297

Konklusjon 298

3 Danske lesebøker 298

Lesebøkene til Joakim Larsen 298

LFF vs. Larsens lesebok 300

”Gak til myren og bliv viis” (Myrebogen) . 301

LFF vs. Myrebogen . 303



Tillegg 1 Nordahl Rolfsens lesebøker . 305

1 Føremål og føreord 305

2 Læsebog for folkeskolen (1892-95): Om tekstutvalet og resepsjonen . 306

3 Landsmålsutgåvene 309

Landsmålsutgåva i 1893 309

Ny landsmålsutgåve i 1902 . 310

Læsestykker paa landsmaal (1902) . 310

Lesebok for folkeskulen. Ny utgaava (”landsmaalsutgaava”) 1907-1911 312

Alternativa til Austlid . 314

4 Jamføring Rolfsen/Støylen og Austlid 316


Tillegg 2 ”Eg hadde elden, eg kunde fortelja” – nyare utgåver av Lesebok for folkeskulen 320


Brevsamlingar 322


Forkortingar – lesebøker . 323


Litteraturliste 324


ISBN 978-82-7099-727-5, 335 sider, heftet
Format: 17x24 cm, vekt 0,7 kg, publiseringsår 2013, språk: nynorsk